Van samenhang naar samensmelting

In een eerder artikel ‘Hoe met AI vier procesdomeinen versmelten tot één intelligent ecosysteem’  beschreven we hoe AI strategie, besturing, uitvoering en optimalisatie steeds dichter naar elkaar toe brengt. Dat artikel liet vooral zien wat er verandert: procesmanagement ontwikkelt zich van losse domeinen naar een lerend geheel waarin mens en technologie samenwerken. 

Maar zo’n ecosysteem ontstaat niet in één keer. 

In dit vervolgartikel kijken we naar de ontwikkeling daar naartoe. Hoe groeit samenhang tussen procesdomeinen daadwerkelijk? Welke tussenstappen zijn daarin herkenbaar? En welke rol speelt AI in elke fase — realistisch, zonder overschatting? 

Niet als technologieverhaal, maar als ontwikkelpad voor volwassen organiseren. 

Geen sprong, maar een groeipad

AI blijkt zelden het startpunt van verandering. Het is eerder een versneller van wat al aanwezig is. Organisaties ervaren dat de waarde van AI sterk samenhangt met hoe volwassen processen, informatie en sturing zijn ingericht.
De mate waarin AI daadwerkelijk kan bijdragen, wordt bepaald door:

• hoe expliciet processen zijn ingericht,
• hoe samenhangend informatie wordt beheerd,
• hoe besluitvorming is georganiseerd,
• hoe feedback tussen domeinen loopt.

Daarom ontwikkelt het ecosysteem zich niet lineair, maar via niveaus en fasen. Elk niveau kent een herkenbaar patroon van samenwerking tussen procesdomeinen — en een bijpassende rol voor AI.

Niveau 1 – Gefragmenteerd

Procesdomeinen bestaan, maar werken los van elkaar

In dit startpunt functioneren strategie, besturing, uitvoering en optimalisatie grotendeels als afzonderlijke werelden. Processen zijn impliciet en sterk persoonsafhankelijk. Veel kennis zit in hoofden en routines, niet in expliciete afspraken of structuren. De organisatie is vooral bezig met reageren op wat zich aandient.

Fase 1A – Strategie duwt, uitvoering reageert

Strategie bepaalt richting op hoofdlijnen, maar krijgt nauwelijks structurele terugkoppeling vanuit de uitvoering. Besluiten zijn vaak gebaseerd op ervaring en intuïtie. Uitvoerende teams lossen problemen op zodra ze zichtbaar worden, zonder zicht op bredere effecten of oorzaken.
Optimalisatie ontstaat alleen bij incidenten: als iets misgaat, wordt het opgelost — vaak lokaal en tijdelijk. Informatie is versnipperd en vooral achteraf beschikbaar. AI speelt hier hooguit een rol in persoonlijke productiviteit, bijvoorbeeld bij het schrijven van teksten of het analyseren van losse datasets.

Kenmerken

• Strategie: richtinggevend, maar nauwelijks gevoed door uitvoering
• Besturing: informeel en incidenteel
• Uitvoering: ad hoc en persoonsafhankelijk
• Optimalisatie: reactief en incidentgedreven
• Informatievoorziening: versnipperd en achteraf
• AI-rol: individueel, niet procesmatig

Kernmechanisme: doen zonder samenhang

Fase 1B – Eerste inzicht ontstaat

In deze fase ontstaat bewustwording. Er wordt data verzameld en dashboards verschijnen. Voor het eerst worden patronen zichtbaar: terugkerende verstoringen, structurele vertragingen of kwaliteitsproblemen. Tegelijk ontbreekt samenhang: data staan los van processen en vraagt veel interpretatie.
Mensen zien dat processen elkaar beïnvloeden, maar kunnen er nog beperkt op sturen. Verbeteringen blijven lokaal en tijdelijk. AI kan hier ondersteunen met analyses, maar mist context en handelingsruimte.

Kenmerken

• Strategie: ontvangt eerste signalen uit de operatie
• Besturing: krijgt beperkt zicht via rapportages
• Uitvoering: blijft grotendeels ad hoc
• Optimalisatie: signaleert knelpunten zonder structurele borging
• Informatievoorziening: fragmentarisch en niet geïntegreerd
• AI-rol: analyserend, incidenteel

Kernmechanisme: bewustwording van ontbrekende samenhang

Niveau 2 – Gestructureerd 

Samenhang ontstaat via structuur en afspraken 

In dit niveau worden processen expliciet ingericht en herhaalbaar uitgevoerd. Rollen, verantwoordelijkheden en definities worden vastgelegd. Informatiemanagement introduceert kaders, waardoor informatie consistenter wordt vastgelegd en gedeeld. De procesdomeinen zijn nog onderscheiden, maar niet langer losstaand. 

Fase 2A – Standaardisatie en beheersing 

De organisatie krijgt grip. Rapportages zijn betrouwbaar en vormen de basis voor periodieke sturing. Afwijkingen worden zichtbaar en bespreekbaar. AI ondersteunt bij analyses en automatisering, maar besluitvorming blijft nadrukkelijk menselijk. 

De focus ligt op stabiliteit: voorspelbaarheid, beheersing en controle. 

Kenmerken 

• Strategie: ontvangt consistente stuurinformatie
• Besturing: vaste dashboards en overlegmomenten
• Uitvoering: gestandaardiseerd en voorspelbaar
• Optimalisatie: signaleert afwijkingen
• Informatievoorziening: centraal en betrouwbaar
• AI-rol: analyserend en ondersteunend 

Kernmechanisme: stabiliseren en beheersbaar maken 

Fase 2B – Feedback benutten 

Data wordt actiever gebruikt. Patronen leiden tot gerichte verbeteracties. Teams leren van eerdere resultaten en passen processen aan. Strategie kijkt periodiek mee en stuurt bij op basis van trends in plaats van incidenten. 

Samenhang is nu structureel, maar nog vooral cyclisch: leren en bijsturen gebeurt in vaste ritmes. 

Kenmerken 

• Strategie: stuurt bij op trends
• Besturing: meer datagedreven en dynamischer 
• Uitvoering: reageert sneller op inzichten
• Optimalisatie: cyclisch en structureel
• Informatievoorziening: gedeeld en geïntegreerd
• AI-rol: voorspellend en adviserend 

Kernmechanisme: feedback benutten binnen structuur 

Niveau 3 – Geïntegreerd 

Samenwerking tijdens de procesuitvoering 

In dit niveau vervagen de grenzen tussen sturen, uitvoeren en verbeteren. Besluitvorming verschuift van periodiek naar continu. Informatie is actueel en geïntegreerd, waardoor processen tijdens de uitvoering kunnen worden bijgestuurd. 

Fase 3A – Realtime bijsturing 

Processen worden actief gevolgd en bijgestuurd terwijl ze lopen. AI fungeert als co-pilot die realtime signalen interpreteert en bijsturingsvoorstellen doet. Mensen bewaken kaders en maken keuzes. 

Optimalisatie is geen aparte activiteit meer, maar onderdeel van het proces zelf. 

Kenmerken 

• Strategie: ontvangt frequente feedback
• Besturing: continu en adaptief
• Uitvoering: realtime bijgestuurd 
• Optimalisatie: geïntegreerd in uitvoering
• Informatievoorziening: realtime en samenhangend 
• AI-rol: co-pilot 

Kernmechanisme: bijsturen terwijl het proces loopt 

Fase 3B – Leren en voorspellen 

Processen leren structureel van data. AI herkent patronen over tijd en initieert verbeteringen binnen afgesproken kaders. De organisatie verschuift van reageren naar anticiperen. 

Strategie wordt vooruitkijkend: scenario’s en voorspellingen vormen de basis voor keuzes. 

Kenmerken 

• Strategie: wendbaar en voorspellend
• Besturing: scenario-gedreven
• Uitvoering: deels autonoom aangepast
• Optimalisatie: continu en cyclisch
• Informatievoorziening: zelflerend
• AI-rol: initiërend en deels autonoom 

Kernmechanisme: structureel leren en anticiperen 

Niveau 4 – Autonoom en ecosystemisch 

Samensmelting tot één intelligent geheel 

In het hoogste niveau functioneren de procesdomeinen niet langer als afzonderlijke lagen, maar als één samenhangend ecosysteem. Processen sturen zichzelf binnen expliciete kaders. De rol van de mens verschuift naar richting, waarden en toezicht. 

Fase 4A – Autonome procesvoering 

Operationele en tactische beslissingen worden autonoom genomen. AI stuurt processen bij en optimaliseert continu. Mensen bewaken governance, ethiek en stabiliteit. 

Kenmerken 

• Strategie: vastgesteld door mensen
• Besturing: zelflerend
• Uitvoering: autonoom
• Optimalisatie: automatisch
• Informatievoorziening: handelend
• AI-rol: autonoom binnen kaders 

Kernmechanisme: autonomie binnen expliciete kaders 

Fase 4B – Strategie als co-creatie 

Mens en AI ontwerpen samen strategische opties. Scenario’s, simulaties en effecten zijn realtime inzichtelijk. Strategie ontstaat continu en wordt voortdurend herijkt. 

Kenmerken 

• Strategie: co-creatie mens & AI
• Besturing: volledig geïntegreerd
• Uitvoering: adaptief en autonoom
• Optimalisatie: strategisch
• Informatievoorziening: anticiperend
• AI-rol: co-creërend 

Kernmechanisme: gezamenlijke intelligentie 

Wat dit betekent voor organisaties 

Deze verdieping maakt één punt onmiskenbaar duidelijk: 

AI is geen shortcut naar volwassen procesmanagement. 

AI versterkt wat er al is. Pas wanneer procesdenken, informatiemanagement en informatievoorziening gezamenlijk volwassen worden, ontstaat ruimte voor autonomie en samensmelting. 

In het volgende artikel maken we deze ontwikkeling concreet met verschillende groeipaden: AI is daarbij geen shortcut naar volwassen procesmanagement, maar versterkt wat er al is. We helpen je als organisatie te bepalen waar je nu staat in dit groeipad en laten zien met welke instrumenten en stappen je gericht kunt werken aan verdere volwassenheid. 

Voor meer vragen over dit onderwerp

Carl Hörchner